OZNAKI Z POLESIA - „GAJOWY LASÓW PRYWATNYCH”

Najczęściej spotykanymi oznakami urzędowymi leśno-łowieckimi z okresu międzywojennego są blachy gajowego lasów państwowych, co nie może dziwić, gdy weźmie się pod uwagę ilość zatrudnionych pracowników na tym stanowisku. Natomiast zdobycie do kolekcji oznaki nieurzędowej gajowego, zatrudnionego w lasach prywatnych, najczęściej należących do dużych majątków ziemskich, zaliczane jest już do dużego sukcesu. Przeważnie będą to oznaki do czapek z herbem właściciela majątku bądź jego inicjałami lub też blachy noszone na piersi. Współczesnym kolekcjonerom nieznane były dotychczas pochodzące z tego okresu oznaki urzędowe dla gajowych lasów prywatnych. Ostatnio do mojego zbioru trafiły dwie podobne do siebie blachy (pokazane na zdjęciach 1 i 2), które należą do tej ostatniej grupy oznak.

Pierwsza z tych oznak to: „GAJOWY LASÓW PRYWATNYCH POW. KOBRYŃSKIEGO”. Drugą różni nazwa powiatu i jest to: „GAJOWY LASÓW PRYWATNYCH POW. ŁUNINIECKIEGO”.

Na obydwu blachach widnieje „Pogoń” - herb województwa poleskiego. Choć nie powstały one z tej samej sztancy, to obie są jednego wzoru, tłoczone w mosiężnej blasze, a ponadto posiadają ten sam kształt i wymiar (138 x 82 mm). Każda z nich ma na górze wybity numer: kobryńska - 16, a łuniniecka - 129.

Zdjęcie 1. Oznaka: „GAJOWY LASÓW PRYWATNYCH POW. KOBRYŃSKIEGO”.
zetogaj01

Źródło: zbiór własny

Zdjęcie 2. Oznaka: „GAJOWY LASÓW PRYWATNYCH POW. ŁUNINIECKIEGO”.
zetogaj02

Źródło: zbiór własny

Omawiane oznaki, jak wynika z napisów i herbów na nich widniejących, pochodzą z terenu byłego województwa poleskiego, co znajduje potwierdzenie także w miejscu ich odnalezienia. Te dwa, tak podobne egzemplarze blach o nieznanym wcześniej wzorze, skłoniły mnie do intensywnych poszukiwań informacji dotyczących ich historii.

Na początku warto zapoznać się z podstawowymi informacjami dotyczącymi miejsca ich pochodzenia, czyli województwa poleskiego. Po odzyskaniu niepodległości, według podziału administracyjnego, województwo poleskie składało się pierwotnie z 10, a od 1923 r. z 11 powiatów. Obszarowo było ono największym województwem II RP, a jego powierzchnia wynosiła 42280 km2, z czego 28,6% zajmowały lasy (1132 tys. ha). Większość tego obszaru leśnego (ok. 650 tys. ha) należała do prywatnych właścicieli, przede wszystkim do tzw. wielkiej własności. Właścicielami majątków na Polesiu byli najczęściej Polacy, będący na tych terenach w mniejszości, bo stanowiący 24,3% ogółu ludności. Zaś na obszarze całego województwa pod względem narodowościowym dominowali wówczas Białorusini - 42,6%. Warto zauważyć, że Polacy mimo bycia mniejszością narodową, stanowili tam elitę intelektualną i gospodarczą. Województwo poleskie, będące również województwem granicznym, borykało się początkowo z wieloma problemami, a zwłaszcza działaniami band dywersyjnych.

Oprócz lokalnej prasy z tego okresu, wielką skarbnicą wiedzy jest także Dziennik Urzędowy Województwa Poleskiego. W numerze 3. tego dziennika z 1922 r. odnalazłem: „Protokół z obrad Tymczasowej Rady Wojewódzkiej z dnia 12 i 13 marca 1922 r.”, w którym to jednym z punktów omawianych w drugim dniu obrad była sprawa ochrony lasów, zreferowana przez inspektora Lasów Państwowych, p. Świeżyńskiego. Warto zacytować część tego protokołu: „P. Świeżyński zauważa, że lasy prywatne nie są należycie ochraniane od dewastacji, gdyż ochrona lasów nie może dotychczas ustalić dostatecznego nadzoru nad lasami prywatnymi z tego powodu, że nie ma na to odpowiedniego personelu i organizacji. (…) Nadleśniczowie lasów państwowych, którym polecone jest czasowo pełnić obowiązki Komisarzy Ochrony Lasów, nie mając na to dostatecznych sił fachowych i środków, a będąc przy tym bardzo obarczeni pracą przy zarządzie lasów państwowych, nie są w stanie temu zadaniu zadośćuczynić i czynności te sprawnie wykonać. (…) Wygłoszony referat wywołał obszerną dyskusję, w której głos zabrał cały szereg delegatów. Po zakończeniu dyskusji zebrani przyjęli jednogłośnie wniosek, aby sprawę leśną przekazać Komisji w składzie 5 osób i do Komisji tej powołani zostali przez aklamację p. Skirmuntt, Osmałowski, Święcicki, Czepyrko i Świeżyński.”

W następnych numerach tegoż Dziennika brak jest informacji pozwalającej datować powołanie funkcji „Gajowego Lasów Prywatnych”. Dopiero nowelizacja przepisów o „ochronie lasów” z 1925 r., przyporządkowująca urzędy ochrony lasów do struktur wojewódzkich i tworząca wojewódzkie komisje oraz wojewódzkie inspektoraty ochrony lasów, umożliwiła stworzenie takiej funkcji. Nie zostało opublikowane jednak na ten temat żadne zarządzenie wojewody. Dopiero w Nr 6 Dziennika Urzędowego Województwa Poleskiego z 1928 r., w dziale: „Ogłoszenia, zgubiono następujące dokumenty” odnalazłem w jednym z anonsów bardzo istotną informację o takiej treści: „Oznakę blaszaną dla gajowych Nr 3 wydaną przez Starostwo Łuninieckie (zaświadczenie z dn.18-XII-1926 r. za Nr 3) Janowi Walencikowi.”. Następne, podobne ogłoszenie ukazuje się w Nr 10 Dziennika Urzędowego Województwa Poleskiego z 1928 r., w tym samym dziale: „Legitymację gajowego lasów prywatnych wydaną przez Starostwo w Sarnach za nr 93, 1926 r. na imię Maksymiuk Konstanty.”. Szczególnie pierwsze z przytoczonych ogłoszeń jest w tym wypadku bardzo wartościowe, ponieważ niski numer zaświadczenia (nr 3) pozwala datować powstanie funkcji Gajowy Lasów Prywatnych na koniec 1926 r. Przeglądając Dzienniki Urzędowe Województwa Poleskiego zauważyłem jeszcze jeden anons w Nr 11 z 1930 r., w którym mowa o zaginięciu blachy dla gajowego z nr 297, wydanej przez Starostwo Powiatowe w Łunińcu. Wysoki numer oznaki, pojawiający się w powyższym ogłoszeniu, wskazuje na dużą ilość pracowników zatrudnionych na takich stanowiskach, zakładam też, że jest to numeracja ogólna, tzn. prowadzona dla wszystkich 11 powiatów województwa. Kto zatem sprawował całościowy nadzór nad ochroną wszystkich lasów prywatnych w województwie poleskim i jak wyglądała tego struktura organizacyjna? Odpowiedź na to pytanie daje: „Zarządzenie Wojewody Poleskiego z dn. 30.12.1931 r. w sprawie ustalenia statutu organizacyjnego urzędu wojewódzkiego poleskiego oraz szczegółowego podziału czynności”. Jest to próba uporządkowania istniejącego w urzędzie wojewódzkim podziału na wydziały, dzielone z kolei na oddziały z określonymi kompetencjami i zadaniami. Jako jeden z kilku, wymieniony jest tam Wydział rolnictwa z 4 oddziałami: rolnictwa, rybactwa, leśnictwa i weterynarii. Nas oczywiście interesuje Oddział Leśnictwa, który obejmował m.in. sprawy zagospodarowania i ochrony lasów niestanowiących własności Państwa. Do zakresu czynności Oddziału Leśnictwa należały w szczególności:

- nadzór nad działalnością starostw, jako władzy nadzorczej nad lasami prywatnymi do 100 ha obszaru;

- sprawy nadzoru nad organami służby ochrony lasów;

- nadzór nad gospodarką w lasach prywatnych o obszarze 100 ha i więcej oraz w lasach obciążonych służebnościami bez względu na obszar.

Statut ten daje nam obraz podziału kompetencji oraz wiedzę o strukturze nadzoru nad lasami prywatnymi w województwie poleskim.

Organizując ochronę lasów prywatnych i powołując funkcję „Gajowego Lasów Prywatnych”, władze wojewódzkie skorzystały najprawdopodobniej z ustawy rosyjskiej, z 1903 r., pt.: „O sposobie zatwierdzania, prawach i odpowiedzialności stróżów leśnych lasów prywatnych”. Przeglądając kolejne numery Dziennika Urzędowego Województwa Poleskiego (od 1931 r. Dziennika Województwa Poleskiego) nie natrafiłem na zarządzenia wojewody, które dotyczyłyby omawianej funkcji gajowego.

Nie umniejsza to wagi, jaką władze województwa przywiązywały do sprawy ochrony lasów prywatnych oraz do osób, które tę ochronę sprawowały. Dowodem na to jest następujący dokument: „Umowa zbiorowa ustalająca warunki pracy i płacy dla straży leśnej w województwie poleskim na rok służby 1933/34”, opublikowana w Dzienniku Województwa Poleskiego Nr 22/1933 r. Jest to nieocenione źródło interesujących nas informacji. W Art. 1 czytamy: „Umowa dotyczy z jednej strony wszystkich pracodawców leśnych z wyjątkiem lasów państwowych, posiadających obszaru leśnego nie mniej niż 150 ha z drugiej zaś strony - stałych fizycznych pracowników leśnych (gajowych, borowych, szlakowych itp.)”. Poza szczegółowym ustaleniem warunków pracy i wynagrodzenia pracowników, umowa ta wskazuje, że obowiązek utrzymywania na swój koszt gajowych mieli tylko właściciele dużych majątków, tzn. posiadających co najmniej 150 ha lasów. Jest jednak prawdopodobne, że właściciele mniejszych obszarów leśnych wnosili opłaty (według stawki za hektar lasu) do Starostw Powiatowych.  Opłacaliby tym pracę zatrudnionych tam gajowych do ochrony mniejszych własności leśnych. Umowę zbiorową z niewielkimi zmianami przedłużano na kolejne lata i obowiązywała ona aż do wybuchu wojny, czyli do września 1939 r.

Oznaki „Gajowy Lasów Prywatnych” używane były zatem przez niemal 13 lat. Zatrudnienie na tym stanowisku wynosiło zapewne od kilkunastu do kilkudziesięciu pracowników przypadających na jeden powiat, co daje sumę na całe województwo wynoszącą kilkaset etatów i tyleż blach. Potwierdza to najwyższy znany numer takiej oznaki: 297. Mimo stosunkowo dużej liczby, blachy te wcześniej były nieznane dla polskich badaczy i kolekcjonerów. Powodem tego może jest odcięcie terenów dawnego województwa poleskiego granicą państwową od dzisiejszego obszaru Polski.

Niepowtarzalny kształt tych oznak oraz umiejscowienie ich na Polesiu w okresie międzywojennym, pozwoliło mi niedawno mieć nadzieję na odnalezienie materiału fotograficznego dokumentującego sposób ich noszenia. Licząc, że takie zdjęcia istnieją, ale może są mało czytelne i z tego powodu nie zostały uznane, jako dostateczne źródło dokumentacji nieznanych jeszcze oznak leśno-łowieckich, zwróciłem się o pomoc do p. Witolda Sikorskiego. Efektem tej współpracy było odnalezienie dwóch bardzo ciekawych zdjęć, które przedstawiam. Na pierwszym z nich widać typowy sposób noszenia oznaki przez gajowego (zdjęcie 3). Druga fotografia przedstawia kilkuletniego chłopca, może syna gajowego, ze strzelbą, ubranego w służbową czapkę taty, a na pasie jego torby widnieje charakterystyczna blacha gajowego (zdjęcie 4).

Zdjęcie 3. Hirhor - gajowy lasów prywatnych, Polesie, lata dwudzieste XX wieku.
zetogaj03

Źródło: fotograf Jan Bończa-Markowski; archiwum własne W. Sikorskiego

Zdjęcie 4. Chłopiec z atrybutami gajowego lasów prywatnych, Polesie, 1930 r.
zetogaj04

Źródło: fotograf M. Strzelecki; archiwum własne W. Sikorskiego

Literatura:

1.Dzienniki Urzędowe Województwa Poleskiego, 1922-30 r.

2.Dzienniki Województwa Poleskiego, 1931-39 r.

3.Pręcikowski L.: „Ludzie lasu i ich mundur”, Warszawa 2006 r.

4.Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, 1924 r. i 1927 r.

5.Sikorski W.: „W służbie Sylwana i Diany”, Warszawa 1998 r.

Jacek Popielarski

Źródło:

Popielarski J. (2009): Oznaki z Polesia - „Gajowy Lasów Prywatnych”. Kultura Łowiecka, Nr 4 (54), jesień - zima, str. 32-35.

Dzisiaj jest: 13 Grudzień 2017    |    Imieniny obchodz: Łucja, Otylia, Eugeniusz
Kolekcje Jacek Popielarski   |   tel.: 607 601 457   |   e-mail: jp@kolekcje-jp.pl   |   Prawa autorskie