ŻETONY „GRYZONÓW” Z WARSZAWSKICH CUKIERNI

Kilka znanych warszawskich żetonów kelnerskich to nieliczne dziś pamiątki po ludziach i firmach tworzących historię cukiernictwa polskiego.

Mało kto wie, że rozwój cukiernictwa w naszym kraju zawdzięczamy Włochom. Naród ten słynął w Europie ze swoich „confecti” i „marcepani” od późnego średniowiecza. W Polsce przebywali już za Władysława Jagiełły, o czym mówią nasze kroniki. Mistrzowie włoscy osiedlali się w naszym kraju na stałe i otwierali tu warsztaty. Nie wiemy o nich jednak wiele. Więcej informacji odnajdujemy dopiero z II połowy XVIII wieku. Przyjmuje się u nas istnienie cukiernictwa jako fachu, kunsztu dopiero po 1775 roku. Do 1830 roku wyłącznymi posiadaczami tajemnej sztuki cukierniczej byli ci obcy przybysze. Pootwierali oni w Warszawie cały szereg cukierni. Po powstaniu listopadowym część z nich opuściła Warszawę, wracając do własnej ojczyzny lub przenosząc się do innego kraju. W lokalach opuszczonych przez obcokrajowców powstawały nowe cukiernie, zakładane często przez Polaków, którzy byli wcześniej zatrudnieni w tych firmach.

W Warszawie II połowy XIX wieku Szwajcarzy włoscy, bo pochodzący głównie z kantonu Grisons, stanowili jeszcze znaczną część właścicieli cukierni. Wyróżniali się oni na tle innych swoim kunsztem. W Warszawie nazywano ich potocznie „gryzonami” od nazwy kantonu, z którego przybyli. Najbardziej znane cukiernie z tego okresu to: Lourse, Clotin i Bott, Semadeni, Vincenti, Paravicini, Zamboni, Calori.

Jest to już okres, z którego pochodzą żetony kelnerskie. Do I wojny światowej kelnerów w cukierniach warszawskich zwano garsonami. Oni to za pobrane produkty rozliczali się z „kasą” żetonami zwanymi ówcześnie liczmanami bądź markami. Na każdym z żetonów, oprócz obowiązkowego nominału, występowała nazwa firmy lub nazwisko właściciela, ewentualnie jego inicjały.

Zatem ówczesne cukiernie nie miały wiele wspólnego z cukierniami współczesnymi, a bardziej przypominały obecne kawiarnie, wtedy nie będące tak popularnymi.

Jeszcze w pierwszych latach XX wieku cena ciastka czy kawy w renomowanej cukierni, w Warszawie wynosiła 5 kopiejek. Dlatego wszystkie znane emisje żetonów z tego okresu, jeśli składają się tylko z jednego nominału, to jest to właśnie „5”.

Z ówczesnych „gryzonów” znanych jest obecnie 5 następujących emitentów żetonów: Andrzej Paravicini, Bernard Semadeni, L. Lourse & Com., Antoni Calori oraz najmłodsza firma, pochodząca już z początku XX wieku, G. G. Lardelli.

Oto zestawienie znanych żetonów z zastosowaniem odrębnej numeracji, emitenta oraz jego żetonów:

I. Andrzej Paravicini / BS tom III; rys. B. Sikorski
zetocuk01

1. 5 K (kopiejek): aw. A. PARAVICINI VARSOVIE; rw. 5. K;  alpaka, średnica 22,8-22,9 mm;

II. Bernard Semadeni
zetocuk02

2. 5 (kopiejek): aw. B. SEMADENI;  rw. 5;  alpaka, średnica 20,4 mm / WN 1 / 1957, poz. 59;

III. L. Lourse & Com.
zetocuk03

3. 5 (kopiejek): aw. L. LOURSE & CIE;  rw. 5;  mosiądz, średnica 21,7-21,8 mm / BS tom IV;

IV. Antoni Calori
zetocuk04

4. 1 (kopiejka): aw. 1 A. CALORI;  rw. 1; mosiądz, średnica 24,8 mm / BS tom IV,

5. 2 (kopiejki): aw. 2 A. CALORI;  rw. 2; mosiądz, średnica 24,4 mm / BS tom IV,

6. 15 (kopiejek): aw. 15 A. CALORI; rw. 15; mosiądz, średnica 24,9-25,0 mm, posiada okrągły otwór średnicy 4 mm / BS tom IV;

V. G. G. Lardelli
zetocuk05

7. 10 (kopiejek): aw. G. G. LARDELLI 10 VARSOVIE, obwódka z 71 perełek; rw. 10, obwódka z 82 perełek; alpaka, średnica 20,3 mm / BS tom III,

- w Biuletynie Numizmatycznym 1/1977 opisano taki żeton wykonany z mosiądzu, co nie znalazło potwierdzenia w znanych egzemplarzach,

8. 20 (kopiejek): aw. G. G. LARDELLI 20 VARSOVIE, obwódka z 78 perełek; rw. 20, obwódka z 93 perełek; alpaka, średnica około 21,8 mm / BS tom III.

 

Na żadnym z żetonów nie widnieje data, dlatego niemożliwe jest precyzyjne określenie roku emisji. Można natomiast przebadać je biorąc pod uwagę okres działalności poszczególnych emitentów, panujące wówczas uwarunkowania prawne, jak i sam wygląd oraz sposób wykonania żetonów.

Najstarszym z powyższego zestawienia żetonem jest prawdopodobnie A. Paravicini. Cukiernia tego emitenta funkcjonowała od 1831 roku na placu Bankowym. Dokładnej daty końca jej działalności nie udało mi się ustalić, ale był to prawdopodobnie koniec lat 80-tych XIX wieku. Przy czym nie należy wiązać tej cukierni, biorąc pod uwagę cały okres jej istnienia, tylko z osobą założyciela, która występowała w nazwie firmy. Przy tak dużej rozpiętości czasu musimy oprzeć się o posiadane wiadomości na temat możliwości emisji żetonów w świetle panujących wówczas uwarunkowań prawnych. Z informacji dotyczących obiegu prywatnego pieniądza, jak i innych prywatnych znaków pieniężnych w zaborze rosyjskim wiadomo, że żetony kelnerskie nie mogły funkcjonować w okresie ich całkowitego zakazu, tj. od 1865 roku. Dokładnie nie wiadomo do kiedy ten restrykcyjny przepis ówczesnych władz był stosowany w stosunku do marek kelnerskich. Pierwszy wyjątek od tego zakazu przyniósł 1874 rok, gdy nastąpiła zgoda władz na emisje wojskowego pieniądza wewnętrznego. Przypuszczalnie żetony kelnerskie wracają jeszcze później, gdyż dopiero w latach 80-tych. Powstaje zatem pytanie, czy żeton emitenta powstał przed 1865 rokiem,  czy w późniejszych latach. Wykonanie i wygląd tego żetonu są typowe dla produktów warszawskich zakładów wyrobów metalowych z końca XIX wieku. Za tym datowaniem przemawia również brak występowania tego żetonu w katalogu zbioru Teofila Rewolińskiego z 1880 roku. Znając wielkość kolekcji Rewolińskiego, jak i renomę cukierni Andrzeja Paraviciniego, wydaje się mało prawdopodobne, aby  omawiany żeton tam nie występował. Na podstawie powyższej oceny na czas emisji tego żetonu najbardziej wskazują lata 80-te.

Następny emitent w zestawieniu to B. Semadeni. W przypadku tego emitenta wiadomo, że przybył on w 1888 roku do Warszawy z Kijowa, gdzie posiadał cukiernie. W tym  roku Bernard Semadeni kupił od Jana Janowskiego cukiernię L. Lourse, mieszczącą się  na placu Teatralnym i zaczął prowadzić ją pod własnym nazwiskiem, a Lourse’a ulokował na Krakowskim Przedmieściu w Hotelu Europejskim. Nie ujęło to nic renomie zakupionej cukierni, ponieważ nazwisko Semadeni znane było w Warszawie wtedy już od kilkudziesięciu lat. Tłumaczy to duże podobieństwo żetonów pochodzących z tych dwóch cukierni. Łączy je ten sam zakład, w którym zostały wybite, osoba właściciela oraz czas ich emisji. Bernard Semadeni umarł w 1892 roku, ale firmy działały dalej pod zarządem jego syna, Ryszarda.  Zatem, jako najwcześniejszą datę emisji omawianych żetonów kelnerskich można przyjąć przełom lat 80-ych i 90-ych XIX wieku.

Czwartym emitentem był A. Calori. W porównaniu do poprzednich firm nie wiadomo o nim zbyt wiele. W 1881 roku otworzył lokal przy ulicy Twardej 4. Ostatnie moje informacje o cukierni Antoniego Caloriego pochodzą z 1910 roku. Tak więc, można przyjąć, że jego firma działa przynajmniej do I wojny światowej. Omawiane żetony posiadają napisy wybite wybijakami, które pojawiły się na warszawskich żetonach kelnerskich dopiero na początku XX wieku. Dużo do datowania tej emisji wnosi analiza kształtu wybitych na żetonie cyfr i porównanie ich z innymi podobnymi żetonami kelnerskimi. Okazuje się, że żeton J. Gajewski ma identyczną bardzo charakterystyczną „5”, zrobioną tym samym wybijakiem. Wiadomo, że Jan Gajewski samodzielnie otworzył cukiernię dopiero w 1911 roku. Taką samą cyfrę „5” odnajdujemy także na żetonie A. Wieczorka z cukierni działającej od przełomu XIX i XX wieku do około 1908 roku. Należy wiec przyjąć lata przed I wojną światową, jako najbardziej prawdopodobny okres powstania żetonów firmy A. Calori. Emisja ta różni się od wyżej omawianych emitentów tym, że posiada kilka nominałów. Znane 1, 2, i 15 sugerują istnienie jeszcze następnych, dotychczas nie odnalezionych wartości.

Ostatnim znanym emitentem z grupy „gryzonów” był Giovanni Giacomo Lardelli, właściciel firmy G. G. Lardelli. To postać bardzo barwna i znana, o której zachowało się wiele wspomnień. Wiadomo, że ten krewniak Semadenich, pierwszą swoją cukiernię otworzył w Warszawie, w 1902 roku przy ulicy Kruczej 49, pod nazwą „Pasticeria di Milano”. Cukiernia ta istniała parę lat. Ze starych relacji wynika, że nie była to tradycyjna cukiernia ze stolikami, lecz wyłącznie sprzedaż słodyczy na wynos. Ten fakt oraz inna nazwa cukierni, niż na znanych żetonach wskazuje, że prawdopodobną datę ich emisji musimy przesunąć na 1905 rok i umiejscowić ją w cukierni urządzonej supernowocześnie przy ulicy Boduena 5. Szeroko była reklamowana jako cukiernio-kawiarnia pod szyldem „G. G. Lardelli”. Żetony tego emitenta są niemal identyczne w stylistyce, gdy je porównać do żetonów restauracji „Cristal Szuberla”. Tą renomowaną restaurację posiadającą, jako uzupełnienie, również cukiernie, otworzono po 1909 roku, jednak jeszcze na kilka lat przed wybuchem I wojny światowej. Po wojnie z powodu śmierci jej właściciela, Józefa Szubera, przeszła ona w inne ręce. Wynika z tego, że obie emisje powstały na kilka lat przed wybuchem I wojny, a bardzo możliwe, że wprowadzono je do użytku w roku otwarcia lokali. Żetony z emisji G. G. Lardelli, jako jedyne z omawianych, zostały wybite przy zastosowaniu pierścienia centrującego, czyli techniką stosowaną dla żetonów w zaborze rosyjskim dopiero w XX wieku.

Wszystkie żetony, przedstawione w niniejszym artykule, wyrażały wartość w kopiejkach, ale nie możemy wykluczyć również ich późniejszego zastosowania, o ile cukiernia emitenta jeszcze działała.

Omówione tutaj żetony w większości należą do bardzo rzadkich, znanych w kilku sztukach. Najpopularniejszy z nich, czyli B. Semadeni, przetrwał w nie więcej niż kilkunastu  egzemplarzach.

Czy byli jeszcze inni emitenci z grupy „gryzonów”? Tego nie można wykluczyć. Szczególnie duże prawdopodobieństwo istnieje w przypadku innych właścicieli, którzy posiadali duże lokale działające do przełomu XIX i XX wieku. Mam tu na myśli cukiernie Botta, czy któregoś z członków rodziny Vincentich.

Zatem czekam z nadzieją na odkrycie żetonu kolejnego „gryzona”…

Literatura:

1. Blikle Antoni Wiesław, Dzieje Zgromadzenia Cukierników miasta stołecznego Warszawy 1892-1917, Warszawa 1917

2. Herbaczyński Wojciech, W dawnych cukierniach i kawiarniach warszawskich, Warszawa 1983

3. Krygier Zbigniew, Monografia przemysłu cukierniczego w Polsce, Warszawa 1919

4. Księga adresowa Królestwa Polskiego na 1906 rok, Warszawa 1905

5. Księga adresowa Warszawy na 1897 rok, Warszawa 1897

6. Przewodnik warszawski informacyjno – adresowy na rok 1869/1870, Warszawa 1869

7. Sikorski Bogumił (BS), Monety zastępcze i żetony z obszaru zaborów rosyjskiego i austriackiego tom III i IV, Piła 2000

8. Waydel-Dmochowska Jadwiga, Jeszcze o starej Warszawie, Warszawa 1960

9. Wiadomości Numizmatyczne 1/1957.

Jacek Popielarski

Źródło:

Popielarski J. (2009): Żetony „gryzonów” z warszawskich cukierni. Grosz, Kwartalnik numizmatyczny, Nr 117, IV - VI, str. 16-20.

Dzisiaj jest: 13 Grudzień 2017    |    Imieniny obchodz: Łucja, Otylia, Eugeniusz
Kolekcje Jacek Popielarski   |   tel.: 607 601 457   |   e-mail: jp@kolekcje-jp.pl   |   Prawa autorskie